Zabytki cz.1

Zamek Piastowski

Wzniesiony z cegły na przełomie XII i XIII wieku przez księcia Henryka Brodatego. Powstał na miejscu istniejącego tu do końca X w. warownego grodu śląskiego plemienia Trzebowian. W jego skład wchodziły: palatium, dwie wieże - w późniejszym okresie nazwane imieniem św. Piotra (patrona Legnicy) oraz św. Jadwigi (żony Henryka Brodatego), wał drewniano-ziemny i częściowo ceglany mur obronny wzmocniony dostawioną do niego wieżą. Kompleks ten należał do najpotężniejszych na ziemiach polskich murowanych warowni. W latach 20-tych XIII w. przy palatium wzniesiona została dwunastoboczna kaplica, której relikty podziwiać można do dziś. Zamek oparł się najazdom Mongołów w 1241 roku. W wiekach następnych był rozbudowywany, modernizowany, przekształcił się w wygodną rezydencję książąt legnicko-brzeskich z rodu Piastów. Rozbudowany przez ks. Fryderyka II i Jerzego Rudolfa w XVI i XVII w. zyskał kształt czworoboku. Przy wschodnim skrzydle zamku zachował się renesansowy portal bramy wjazdowej, która od czasów ks. Fryderyka II służyła jako brama wjazdowa do zamku. Po śmierci księcia Jerzego Wilhelma, ostatniego ze śląskiej linii Piastów w 1675 roku zamek przeszedł w posiadanie cesarzy niemieckich. Kolejna przebudowa nastąpiła po pożarze jaki miał miejsce w roku 1711. W 1764 roku król Fryderyk II nakazał rozebranie fortyfikacji zamkowych, a w 1796r. zasypano fosę. Po jednym z kolejnych pożarów w 1835 roku został odbudowany w stylu modnego wówczas neogotyku. W lutym 1945 roku po zajęciu Legnicy przez Armię Czerwoną zamek uległ pożarowi i zniszczeniu. Odbudowany w latach 1962-1969, przeznaczony został na użytek szkolnictwa.

Najcenniejsze elementy zamku to takie, które zachowały swą oryginalną formę. Są to m.in:
- renesansowy portal bramy wjazdowej ufundowany przez ks. legnickiego Fryderyka II.
- na dziedzińcu zabezpieczono relikty późnoromańskiej kaplicy św. Benedykta i Wawrzyńca zbudowanej z cegły na rzucie dwunasto boku z prostokątnym prezbiterium i półkolistą absydą.
Kaplica do roku 1621 stała w sąsiedztwie palatium, którego w latach 60-tych XX w. północną ścianę odkryto w trakcie badań architektoniczno-konserwatorskich. Liczyło 61,5 m długości, 16,5 m szerokości i 12 m wysokości, co stawiało go na czele budowli świeckich XIII-wiecznej Europy środkowej.
- wieże św. Jadwigi i św. Piotra pierwotnie miały 20 m wysokości, a mury o grubości od 2,5 do 4,5 m. Miały one za zadanie ochronę zamku, a w ostateczności służyły jako ostateczny punkt obrony. W dolnych partiach wież znajdowało się więzienie zamkowe, natomiast w ich górnych partiach znajdowały się pomieszczenia gospodarcze. W czasach ks. Ludwika II (1385-1436) zostały przebudowane. Obie wieże zyskały ośmioboczne nadbudowy zwiększające ich wysokość ponad dwukrotnie. Dodatkowo wieża św. Piotra zyskała kamienny gzyms wspierający dekoracyjną balustradę, natomiast wieża św. Jadwigi wzbogaciła się o ganek z krenelażem. Wieża ta w XVI w. wzbogaciła się o jeszcze jeden element, o którym warto wspomnieć. Izbę zwaną "komnatą św. Jadwigi" wzbogaconą o bogate polichromie.

Kościół Marii Panny (ewangelicki)

Kościół Ewangelicki Marii Panny jest jednym z najstarszych obiektów sakralnych w Legnicy. Około 1170 r. Bolesław Wysoki nieopodal zamku wybudował niewielki jednonawowy kościół. W roku 1192 w miejsce starego, najprawdopodobniej drewnianego wzniesiono nową budowlę z piaskowca. Zbudowano ją w stylu romańskim, a znajdowała się w północno-zachodniej części obecnej budowli. Był on kościołem jednonawowym, zakończonym od wschodu krótkim prezbiterium z półkolistą apsydą. Pierwsza udokumentowana wzmianka o istnieniu kościoła pochodzi z dokumentu klasztoru lubiąskiego z roku 1195, w którym wymienia się targ obok kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny w Legnicy. Według "Kroniki" Jana Długosza miał w nim wysłuchać nabożeństwa książę Henryk Pobożny przed bitwą z Mongołami (9 IV 1241 roku).
25 maja 1338 r. podczas pożaru miasta kościół doszczętnie spłonął. Odbudowano go w latach 1362-1386 na mocy decyzji podjętej przez Radę Miejską Legnicy. Około 1417 roku wybudowano kaplicę ufundowaną przez cech sukienników. Po raz kolejny kościół został zniszczony w kolejnym pożarze miasta w roku 1438. Podczas rozbudowy w latach 1450-1468 dobudowano chór i podwyższono nawę środkową. 11 marca 1822 uderzenie pioruna powoduje kolejny pożar kościoła. W latach 1824-1829 świątynię odbudowano w stylu neogotyckim. Zbudowano dwie jednakowe wieże, dobudowano nawy, przekształcono kościół w budynek halowy. Przejeżdżając przez Legnicę 29 sierpnia 1890 r. Stanisław Wyspiański, wówczas jeszcze student zwiedzając miasto odwiedził także kościół Mariacki. Kolejna przebudowa świątyni miała miejsce w latach 1903-1908.
18 października 1903 roku rozpoczęto przebudowę, 31 maja 1906 r. nastąpiło poświęcenie kościoła, a 9 czerwca 1908 r. kościół Marii Panny został przekazany Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w obecności cesarza Wilhelma II. W tym czasie zlikwidowano wewnętrzne empory, odnowiono zakrystię, w okna wstawiono nowe witraże, a wnętrze kościoła pomalowano w geometryczne wzory "mauretańskie".
Zasadniczy korpus obecnego kościoła wzniesiono z cegły w latach 1362-86, a obecny neogotycki kształt budowli, wież, halowe wnętrze pochodzi z okresu odbudowy w latach 1824-1828.
Wewnątrz kościoła zachowanych zostało wiele zabytkowych elementów i detali architektonicznych. Na szczególną uwagę zasługują malowane kwatery z gotyckiego ołtarza, barokowe rzeźby biblijnych postaci Mojżesza i Arona dłuta rzeźbiarza legnickiego z XVIII wieku Krystiana Grunewalda. Z tego okresu pochodzi również prospekt organowy i zdobiące go malowidła i rzeźby. Kościół NMP od czasów reformacji pozostaje w posiadaniu ewangelików.

Katedra p.w. św. św. Apostołów Piotra i Pawła

Po raz pierwszy wzmiankowany był w dokumencie z 1208 roku. W obecnym kształcie kościół został wzniesiony w latach 1333-1380. Jego budowę nadzorowali: mistrz Konrad - budowniczy krakowski, który w latach 1378-1390 budował sklepienia kościoła, mistrz Wilanda oraz mistrz Claus. Ok. roku 1341 kościół konsekrował biskup wrocławski - Nanker. W XV w. rozbudowano kościół otaczając korpus świątyni dziewięcioma kaplicami (Strzelecka, Szewska, Książęca, Rzeźnicza), należącymi do bractw, cechów oraz zamożnych rodów patrycjuszowskich. W latach 1892-1894 przeprowadzono gruntowną przebudowę kościoła w stylu modnego wówczas neogotyku, połączoną z całkowitym przelicowaniem elewacji. W związku z decyzją papieża Jana Pawła II o zmianach w podziale administracyjnym Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce w marcu 1992 roku kościół podniesiony został do godności katedry diecezji legnickiej. Budowla kościoła bogata jest w zabytkowe elementy wyposażenia oraz detale architektoniczne.

Na szczególną uwagę zasługują:
• gotyckie kamienne rzeźby w portalach nad wejściami do kościoła przedstawiające Najświętszą Maryję Pannę z Dzieciątkiem oraz Pokłon Trzech Króli,
• brązowa chrzcielnica z kompozycją rzeźbiarską, 12 scen z życia Chrystusa, której wykonanie datowane jest na początek XIII wieku,
• 5 kamiennych posągów gotyckich przedstawiających apostołów,
• płyta nagrobna z rzeźbami figuralnymi pary książęcej Ludwika II (zm. 1436) i jego żony Elżbiety Brandenburskiej (zm. 1449),
• renesansowa kamienna ambona pochodząca z lat 1586-88, zdobiona posągami Dawida, Arona i Mojżesza oraz bogatą ornamentyką
• barokowy prospekt organowy,
• liczne epitafia wywodzące swój schemat z tradycji renesansowych,
• barokowy ołtarz dzieła legnickiego rzeźbiarza Krystiana Grunewalda, ukończony w 1769 r.

Teatr Miejski

Tradycje teatralne Legnicy sięgają XVI w. Pierwsze wzmianki o istnieniu sali, w której grały wędrowne zespoły teatralne pochodzą z początku XVIIIw.
W 1839 roku rozebrano resztki sukiennic, których jedna ze ścian zawaliła się kilka lat wcześniej i podjęto decyzje o budowie w tym miejscu teatru.
Budowę rozpoczęto w 1840 roku według projektu Karola Ferdynanda Langhansa, autora budynku teatru we Wrocławiu, a już 25 grudnia 1842 roku dokonano uroczystego otwarcia. W połowie XIX wieku koncertował tu z legnicką orkiestrą symfoniczną wybitny muzyk, legniczanin Benjamin Bilse. Neorenesansowy budynek legnickiego teatru położony jest w centralnej części Rynku od strony tzw. Małego Rynku. Architektura budynku wzorowana jest na pałacu Strozzich we Florencji.
Po wojnie teatr został zajęty przez Rosjan i pozostawał w ich rękach do 1965 roku. W 1977 roku podjęto decyzję o powołaniu Legnickiego Teatru Dramatycznego. Od tego momentu teatr funkcjonuje regularnie. We wrześniu 1999 roku Teatr w Legnicy otrzymał imię Heleny Modrzejewskiej. www.teatr.legnica.pl

Kamieniczki "Śledziowe"

Pierwsza wzmianka o kamieniczkach pochodzi z 1574 r. Ich nazwa najprawdopodobniej wzięła się od kramów rybnych, na miejscu których zostały wzniesione. "Śledziówki" to zespół ośmiu trzy kondygnacyjnych kamieniczek, położonych w centralnej części Rynku od strony tzw. Dużego Rynku. Część kamieniczek (od nr 24 do 27) posiada szczyty renesansowe, a reszta (od nr 28 do 31) klasycystyczne. Elewacje dwóch kamieniczek (nr 26 i 27) na początku XVII w. ozdobione zostały dekoracją sgraffitową.
W 1934 roku ponownie wydobyto je spod pokrywającego je tynku. Dekoracje przedstawiają motywy roślinne oraz architektoniczne. Dodatkowo na jednej z kamieniczek przedstawiono herby księstw legnickiego i brzeskiego, a na sąsiedniej trzy kartusze herbowe. Przeprowadzone na początku lat sześćdziesiątych prace restauratorskie pozwoliły na odsłonięcie zabudowanych w XIX w. podcieni oraz adaptację wnętrz gdzie obecnie swoją siedzibę mają różne instytucje oraz firmy.

Kamienica "Pod Przepiórczym Koszem"

Kamienica znajduje się w centralnej części Rynku (numer 37) od strony tzw. Małego Rynku. Jest jednym z najcenniejszych zabytków naszego miasta.
Historia jej powstania sięga XIV wieku. W drugiej połowie XVI w. została przebudowana, zyskała wówczas dekorację sgraffitową. Nazwa kamieniczki pochodzi od charakterystycznego cylindrycznego wykusza narożnego.
W jego dolnej kondygnacji okna zwieńczono łukiem, pozostałe okna są prostokątne, przy czym niektóre z nich znajdują się w renesansowych kamiennych obramieniach. Szczytowa ściana pokryta jest dekoracją sgraffitową, którą odkryto w 1909r. Dekoracja została podzielona na pięć poziomych pasów. W każdym z nich znajduje się przedstawienie o różnej tematyce. Jedne przedstawiają sceny batalistyczne inne motywy z bajek Ezopa. Podobną dekorację posiadała niegdyś również elewacja płaskiego wykusza, który znajduje się na południowej stronie kamienicy. Legenda głosi, że sam cesarz Napoleon w czasie pobytu w Legnicy przemawiał właśnie z okien tej kamienicy.

Kamienica "Scultetusa" (Dom Scholza)

Znajdująca się przy ulicy Najświętszej Marii Panny (Panieńskiej) 7 kamienica zwana równiez jako Dom Sholza podobnie jak "śledziówki" czy "Kamienica pod przepiórczym koszem" posiada bogate sgraffiti, które pierwotnie zajmowało całą elewację. Jednak do dziś zachowała się jedynie górna część elewacji składająca się z dwóch stref. W górnej można dostrzec prawie nagą kobietę trzymającą w ręce żagiel, w dolnej personifikacje: Arytmetyki, Astronomii, Dialektyki, Geometrii, Gramatyki, Muzyki oraz Retoryki.
Właściciel kamienicy - Hans Scholz (Johann Scultetus), był znanym legnickim humanistą, od 1611 r. rektorem szkoły przy kościele św.św. Piotra i Pawła, stąd zapewne taka tematyka sgraffiti, które w XIX w. pokryte zostało tynkiem, a ponownie odsłonięte dopiero w 1972r.
Trzykondygnacyjna kamienica posiada cztery osie niesymetrycznie usytuowanych okien, a swój nieregularny kształt zawdzięcza koniecznością dopasowania z jednej strony do ulicy, a z drugiej do przepływającej Młynówki.

Fontanny "Neptuna" i "Syreny"

Barokowe fontanny przedstawiające mityczne postacie Syreny i Neptuna stoją w miejscach dawnych ujęć wodnych. W południowej części rynku w 1731 r. wniesiona została Fontanna Neptuna.
Po przeciwległej (północnej) stronie rynku w miejscu średniowiecznej studni, o której źródła wspominały już w 1412 r. wzniesiono fontannę Syreny.

Dawny Ratusz Miejski

Dawny Ratusz Miejski jest przykładem barokowej architektury komunalnej. Znajduje się w południowej części Rynku na osi ulicy NMPanny niegdyś Panieńskiej(Frauenstrasse) historycznie głównej ulicy miasta. Od strony północnej przylegają doń kamieniczki tzw. "śledziówki" oraz teatr miejski.
Po przeciwnej stronie znajduje się katedra św.św. Piotra i Pawła. Stary Ratusz jest trzecią z kolei budowlą o tym charakterze, który stoi w tym miejscu. Pierwszy ratusz, wówczas jeszcze drewniany spłonął w 1338 roku.
Jego następca zbudowany w latach 1379-1380 był już murowany. Pożar z roku 1601 poważnie osłabił jego konstrukcję skutkiem czego w 1736 roku postanowiono o budowie kolejnego ratusza w miejscu starego. Projektantem Ratusza jaki znamy w obecnym kształcie był Franz Michael Scheerhofer Młodszy. Jego ojciec przybyły do Legnicy w roku 1708 z Austrii zyskał uznanie przy budowie Akademii Rycerskiej, co zapewne nie pozostawało bez wpływu na wybór jaki dokonała rada w dniu 31 sierpnia 1737. Również wykonawcy biorący udział przy budowie Akademii byli zatrudniani przy wznoszeniu trzeciego z kolei Ratusza. Budowa trzykondygnacyjnej barokowej budowli trwała pięć lat (1737-1741). Wykorzystano w niej fragmenty wcześniejszej zabudowy. Projektantem i wykonawcą dwubiegowych zewnętrznych schodów, które prowadziły na górne kondygnacje ratusza wykonał Johann Gallus Steudner. Był on również razem z Georgem Sperlingonem wykonawcą innych robót kamieniarskich.
Pierwsze posiedzenie rady miejskiej w wybudowanym ratuszu odbyło się 15 maja 1741 roku. Jednak niekorzystna sytuacja finansowa, w jakiej znalazła się ówczesna Legnica (zajęcie Śląska przez prusaków, zmiana panującej religii) spowodowały, że budynek nie został doprowadzony do takiego stanu jaki pierwotnie zakładano. Duży wpływ na to miała również przedwczesna śmierć projektanta przedsięwzięcia - Franza Michaela Scheerhofera Młodszego. Dlatego też zrezygnowano z niektórych kamiennych ozdób oraz przerwano budowę wieży. Dopiero w roku 1929 w czasie gruntownego remontu Ratusza wieżę zwieńczono neobarokowym hełmem przeźroczowym. Wówczas też budowli nadano ostateczny kształt taki jaki znamy w dniu dzisiejszym.
Ratusz służył mieszkańcom przez 164 lata jednak w końcu pod koniec XIX w. zrozumiano, że miasto przeżywające okres rozkwitu potrzebuje nowy, większy gmach. Ponieważ w Rynku nie było wystarczająco miejsca nowy budynek postanowiono umiejscowić w jego bezpośrednim sąsiedztwie, przy Friedrichsplatz (obecnym Placu Słowiańskim) Ostatnie spotkanie rajców w Starym Ratuszu miało miejsce 8 kwietnia 1905 roku. W późniejszym okresie budynek użytkował Urząd Stanu Cywilnego. Po wojnie aż do roku 1965 Stary Ratusz podobnie jak Teatr zajmowali stacjonujący w Legnicy Rosjanie. Po remoncie w latach 1966-1967 obiekt przejęło miasto, a obecnie wykorzystuje go Teatr Modrzejewskiej. Parter podobnie jak od setek lat służy mieszkańcom jako lokal gastronomiczny.

Nowy Ratusz

Dynamiczny rozwój Legnicy za rządów nadburmistrza Ottomara Oertla (1872-1912) przyczynił się do gwałtownego wzrostu zatrudnienia urzędników, przez co budynek Starego Ratusza nie mógł dłużej pełnić swojej roli. Miasto potrzebowało nowy, większy Ratusz. Ponieważ w Rynku nie było możliwości budowy gmachu odpowiadającego wymaganiom, które miał spełniać postanowiono wybudować Nowy Ratusz tuż poza Rynkiem, na południe od kościoła Piotra i Pawła. Projekt Nowego Ratusza opracował Lothar Schonfeld w 1901 r. a prace rozpoczęto rok później. Wówczas też Schonfelda na stanowisku zastąpił przybyły rok wcześniej do Legnicy Paul Oehlmann. Pierwotnie plany zakładały wzniesienie czteroskrzydłowego zespołu w wewnętrznymi dziedzińcami. Nad całością miała górować strzelista wieża. Niestety podobnie jak przy budowie Starego Ratusza tak i w tym przypadku na przeszkodzie realizacji wszystkich założeń stanął brak funduszy, dlatego też w roku 1903 oddano w stanie surowym tylko dwa z czterech planowanych skrzydeł, bez wieży. Budynek w takiej formie funkcjonuje do dziś. 8 kwietnia 1905 r. nastąpiło uroczyste otwarcie gmachu. Tego dnia odbyło się ostatnie rajców w Starym Ratuszu, który po 164 latach przestał pełnić swoją rolę. Nowy gmach był nowocześnie wyposażony. Posiadał centralne ogrzewanie, oświetlenie gazowe, a niektóre pomieszczenia również oświetlenie elektryczne. Neorenesansowa budowla z elementami barokowymi posiadała również bogatą dekorację elewacji, zwłaszcza od strony ul. Witelona, św. Piotra oraz pl. Słowiańskiego.

Wieża Bramy Chojnowskiej

Ceglana wieża o charakterze obronnym wzniesiona została w XV w. Jest to budowla na rzucie prostokątnym o wymiarach 7,4m na 8m, która chroniła znajdującą się opodal Bramę Chojnowską. W wieży zachowały się ślady pierwotnych otworów okiennych, strzelnic, a w części północnej elewacji zachował się ceglany wykusz wsparty na konsolach. Od strony południowej oraz północnej widoczne są ślady dobicia kurtynowego muru obronnego. Opodal wieży znajduje się fragment muru obronnego, który został w czasie odbudowy wieży w roku 1963 uzupełniony i wyremontowany. Wówczas też sama wieża zyskała zwieńczenie w postaci czterospadowego ceramicznego dachu z kaletniczką. Obecnie wieżą zarządza PTTK.

Wieża Bramy Głogowskiej

Znajdująca się w pobliżu Zamku ceglana wieża o charakterze obronnym wzniesiona została w XV w. Jest to budowla czworoboczna o wymiarach rzutu 8,2m na 8,2m, która chroniła znajdującą się opodal Bramę Głogowską. Powstała w miejscu budowli z końca XIIIw. Podobnie jak wieża Bramy Chojnowskiej oraz zachowane fragmenty muru kurtynowego baszta posiada charakterystyczny jednowozówkowy wątek ceglany. Charakterystycznym zwieńczeniem wieży są obronne blanki, które po przebudowie w roku 1861 przykryte zostały czworobocznym dachem. Wówczas też w wieży umieszczono przejazd o sklepieniu kolebkowym. W południowej części elewacji (od strony Zamku) zachował się zegar słoneczny. Obecny kształt wieża uzyskała w roku 1976.